tháng 11 27, 2010
1. Đốt sống thắt
lưng:
Cột sống thắt
lưng có 5 đốt sống (Hình 6.1), với đặc điểm:
- Thân đốt
sống rất to và chiều ngang rộng hơn chiều trước sau. Ba đốt sống thắt lưng cuối
có chiều cao ở phía trước thấp hơn phía sau nên khi nhìn từ phía bên trông như
một cái chêm.
- Chân cung
(cuống sống) to, khuyết trên của chân cung nông, khuyết dưới sâu.
- Mỏm ngang
dài và hẹp, mỏm gai rộng, thô, dày, hình chữ nhật đi thẳng ra sau.
- Mặt khớp của
mỏm khớp nhìn vào trong và về sau, mặt khớp dưới có tư thế ngược lại.
Đây là đoạn
cột sống đảm nhiệm chủ yếu các chức năng của cả cột sống, đó là chức năng chịu
tải trọng và chức năng vận động. Các quá trình bệnh lý liên quan đến yếu tố cơ
học thường hay xảy ra ở đây, do chức năng vận động bản lề, nhất là ở các đốt
cuối L4, L5.
2.
Khớp đốt sống.
Khớp đốt sống
là khớp thực thụ, có diện khớp là sụn, bao hoạt dịch, hoạt dịch và bao khớp. Bao
khớp và đĩa đệm đều cùng thuộc một đơn vị chức năng thống nhất. Do vị trí của
khớp đốt sống ở hướng đứng thẳng dọc nên cột sống thắt lưng luôn có khả năng
chuyển động theo chiều trước sau trong chừng mực nhất định. ở tư thế ưỡn và gù
lưng, các diện khớp cũng chuyển động theo hướng dọc thân.
- Sự tăng hay
giảm áp lực cơ học lên đĩa đệm sẽ làm tăng hoặc giảm trọng lực trong bao và
chiều cao của khoang gian đốt sống. Đĩa đệm và khớp đốt sống do đó đều có khả
năng đàn hồi để chống đỡ với động lực mạnh, nếu bị chấn thương mạnh thì đốt sống
sẽ bị gẫy trước khi đĩa đệm và khớp đốt sống bị tổn thương.
- Khi đĩa đệm
bị thoái hóa hoặc thoát vị, chiều cao khoang gian đốt bị giảm làm các khớp đốt
sống bị lỏng, dẫn đến sai lệch vị trí khớp, càng thúc đẩy thêm quá trình thoái
hóa khớp đốt sống và đau cột sống. Ngược lại, nếu chiều cao khoang gian đốt tăng
quá mức sẽ làm tăng chuyển nhập dịch thể vào khoang trong đĩa đệm, dẫn tới giãn
quá mức bao khớp cũng gây đau.
3. Đĩa
đệm gian đốt:
- Cấu tạo: đĩa
đệm được cấu tạo bởi 3 thành phần là nhân nhầy, vòng sợi và mâm sụn.
+ Nhân nhầy:
được cấu tạo bởi một màng liên kết, hình thành những khoang mắt lưới chứa các tổ
chức tế bào nhầy keo, ở người trẻ các tế bào tổ chức này kết dính với nhau rất
chặt làm cho nhân nhầy rất chắc và có tính đàn hồi rất tốt (ở người già thì các
tế bào tổ chức đó liên kết với nhau lỏng lẻo nên nhân nhầy kém tính đàn hồi).
Bình thường nhân nhầy nằm ở trong vòng sợi, khi cột sống vận động về một phía
thì nó bị đẩy chuyển động dồn về phía đối diện, đồng thời vòng sợi cũng bị giãn
ra.
+ Vòng sợi:
gồm những vòng sợi sụn (fibro-caetilage) rất chắc chắn và đàn hồi đan vào nhau
theo kiểu xoắn ốc, ở vùng riềm của vòng sợi lại được tăng cường thêm một giải
sợi. Giữa các lớp của vòng sợi có vách ngăn, ở phía sau và sau bên của vòng sợi
tương đối mỏng và được coi là điểm yếu nhất, nơi dễ xảy ra lồi và thoát vị đĩa
đệm.
+ Mâm sụn: gắn
chặt vào tấm cùng của đốt sống, nên còn có thể coi là một phần của đốt sống.
- Chiều cao
của đĩa đệm: thay đổi theo từng đoạn cột sống. ở đoạn sống cổ khoảng 3mm, đoạn
ngực độ 5mm, đoạn thắt lưng độ 9mm, trừ đĩa đệm L5-S1 thấp hơn đĩa đệm L4-L5
khoảng 1/3 chiều cao. Chiều cao của đĩa đệm ở phía trước và phía sau chênh nhau
tùy thuộc vào độ cong sinh lý của đoạn cột sống, ở đĩa đệm L5-S1 thì độ chênh
này lớn nhất.
- Vi cấu trúc
của đĩa đệm: gồm nguyên bào sợi, tế bào sụn, và những tế bào nguyên sống. Trong
đó nước chiếm tới 80-85% (ở người trưởng thành). Colagen chiếm 44-51% trọng
lượng khô của đĩa đệm. Mô của đĩa đệm có đặc điểm là mô không tái tạo, lại luôn
chịu nhiều tác động do chức năng tải trọng và vận động của cột sống mang lại,
cho nên đĩa đệm chóng hư và thoái hóa.
- Thần kinh và
mạch máu:
+ Thần kinh:
đĩa đệm không có các sợi thần kinh, chỉ có những tận cùng thần kinh cảm giác nằm
ở lớp ngoài cùng của vòng sợi.
+ Mạch máu
nuôi đĩa đệm: chủ yếu thấy ở xung quanh vòng sợi, còn ở trong nhân nhầy thì
không có mạch máu, sự nuôi dưỡng chủ yếu bằng khuyếch tán. Việc cung cấp máu cho
đĩa đệm bình thường chấm dứt hẳn ở độ tuổi thập niên thứ hai, sau đó dinh dưỡng
đối với đĩa đệm là thông qua quá trình thẩm thấu.
4. Lỗ
ghép:
Tạo bởi khuyết
dưới của đốt sống trên và khuyết trên của đốt sống dưới, nhìn chung các lỗ ghép
đều nằm ngang mức với đĩa đệm. Lỗ ghép cho các dây thần kinh sống đi từ ống sống
ra ngoài, bình thường đường kính của lỗ ghép to gấp 5-6 lần đường kính của đoạn
dây thần kinh đi qua nó. Các tư thế ưỡn và nghiêng về bên làm giảm đường kính
của lỗ. Khi cột sống bị thoái hóa hay đĩa đệm thoát vị sang bên sẽ chèn ép dây
thần kinh sống gây đau. Riêng lỗ ghép thắt lưng - cùng là đặc biệt nhỏ do tư thế
của khe khớp đốt sống ở đây lại nằm ở mặt phẳng đứng ngang chứ không ở mặt phẳng
đứng dọc như ở đoạn L1-L4, do đó những biến đổi ở diện khớp và tư thế của khớp
đốt sống dễ gây hẹp lỗ ghép này.
5. Các
dây chằng:
- Dây chằng
dọc trước: phủ mặt trước thân đốt từ mặt trước xương cùng đến lồi củ trước đốt
sống C1 và đến lỗ chẩm. Nó ngăn cản sự ưỡn quá mức của cột sống.
- Dây chằng
dọc sau: phủ mặt sau thân đốt sống, chạy trong ống sống từ nền xương chẩm đến
mặt sau xương cùng. Nó ngăn cản cột sống gấp quá mức và thoát vị đĩa đệm ra sau.
Tuy nhiên dây chằng này khi chạy đến cột sống thắt lưng thì phủ không hết mặt
sau thân đốt, tạo thành hai vị trí rất yếu ở hai mặt sau bên đốt sống, và là nơi
dễ gây ra thoát vị đĩa đệm nhất. Dây chằng này được phân bố nhiều tận cùng thụ
thể đau nên rất nhạy cảm với đau.
- Dây chằng
vàng: phủ phần sau ống sống. Dày dây chằng vàng cũng là một biểu hiện của thoái
hóa (ở một số người có hẹp ống sống bẩm sinh không triệu chứng), đến khi dây
chằng vàng dầy với tuổi thuận lợi các triệu chứng mới xuất hiện.
- Dây chằng
liên gai và trên gai: dây chằng liên gai nối các mỏm gai với nhau. Dây chằng
trên gai chạy qua đỉnh các mỏm gai.
Các vị trí có
dây chằng bám là những vị trí rất vững chắc ít khi nhân nhầy thoát vị ra các vị
trí này, mà thường thoát vị ra các điểm yếu không có dây chằng bám, vị trí hay
gặp là ở phía sau bên cột sống.
6. Ống
sống thắt lưng.
Ống sống thắt
lưng được giới hạn ở phía trước bởi thân đốt sống và các đĩa đệm, phía sau bởi
dây chằng vàng và các cung đốt sống, bên cạnh là các cuống sống, vòng cung và lỗ
ghép. Trong ống sống có bao màng cứng, rễ thần kinh và tổ chức quanh màng cứng
(là tổ chức lỏng lẻo gồm mô liên kết, tổ chức mỡ và đám rối tĩnh mạch, có tác
dụng đệm đỡ tránh cho rễ thần kinh khỏi bị chèn ép bởi thành xương sống, kể cả
khi vận động cột sống thắt lưng tới biên độ tối đa).
Trong ống
sống, tủy sống dừng lại ở ngang mức L2, nhưng các rễ thần kinh vẫn tiếp tục chạy
xuống dưới và rời ống sống ở lỗ ghép tương ứng, do đó nó phải đi một đoạn dài
trong khoang dưới nhện. Hướng đi của các rễ thần kinh sau khi chúng ra khỏi bao
màng cứng tùy thuộc chiều cao đoạn tương ứng. Rễ L4 tách ra khỏi bao cứng chạy
chếch xuống dưới và ra ngoài thành một góc 600, rễ L5 thành góc
450, rễ S1 thành góc 300 ((hình
6.2). Do đó ở đoạn vận động cột sống thắt lưng, liên quan định khu không
tương ứng giữa đĩa đệm và rễ thần kinh:
- Rễ L3 thoát
ra khỏi bao cứng ở ngang thân đốt L2.
- Rễ L4 ngang
mức thân L3.
- Rễ L5 thoát
ra ở bờ dưới thân đốt L4.
- Rễ S1 thoát
ra ở bờ dưới thân đốt L5.
Khi ống sống
thắt lưng bị hẹp thì chỉ cần một thay đổi nhỏ chu vi phía sau đĩa đệm (lồi đĩa
đệm nhẹ) cũng có thể dẫn đến chèn ép rễ thần kinh.
7. Rễ
và dây thần kinh tủy sống.
7.1. Đặc điểm
chung.
Mỗi bên của
một khoanh tủy sống thoát ra 2 rễ thần kinh: Rễ trước hay rễ vận động và rễ sau
hay rễ cảm giác, rễ này có hạch gai. Hai rễ này chập lại thành dây thần kinh
sống rồi chui qua lỗ ghép ra ngoài. Dây thần kinh sống chia thành hai ngành:
- Ngành sau đi
ra phía sau để vận động các cơ rãnh sống và cảm giác da gần cột sống. Ngành này
tách ra một nhánh quặt ngược chui qua lỗ ghép đi vào chi phối cảm giác trong ống
sống.
- Ngành trước
ở đoạn cổ và thắt lưng - cùng thì hợp thành các thân của các đám rối thần kinh,
còn ở đoạn ngực thì tạo thành các dây thần kinh liên sườn.
7.2. Rễ và dây
thần kinh hông to.
- Dây thần
kinh hông to được tạo nên chủ yếu bởi hai rễ thần kinh là rễ L5 và rễ S1 thuộc
đám rối thần kinh cùng.
- Sau khi ra
ngoài ống sống rễ L5 và S1 hợp với nhau thành dây thần kinh hông to, là dây thần
kinh to và dài nhất trong cơ thể. Từ vùng chậu hông, dây này chui qua lỗ mẻ hông
to, qua khe giữa ụ ngồi và mấu chuyển lớn xương đùi chìm sâu vào mặt sau đùi và
nằm dưới cơ tháp, đến đỉnh trám khoeo chân thì chia làm 2 nhánh là dây hông
khoeo trong (dây chày), và dây hông khoeo ngoài (dây mác chung).
- Rễ L5 chi
phối vận động các cơ cẳng chân trước ngoài (gập mu chân và duỗi các ngón chân),
chi phối cảm giác một phần sau đùi, mặt sau cẳng chân, hướng đến ngón cái và các
ngón gần ngón cái. Rễ S1 chi phối vận động các cơ vùng cẳng chân sau, làm duỗi
bàn chân, đảm nhận phản xạ gân gót, chi phối cảm giác phần còn lại sau đùi, mặt
sau cẳng chân, bờ ngoài bàn chân, và 2/3 phía ngoài gan chân.
8.
Đoạn vận động cột sống.
- Đoạn vận
động là một đơn vị cấu trúc và chức năng của cột sống, bao gồm: khoang gian đốt,
nửa phần thân đốt sồng trên và đốt sống dưới, dây chằng dọc trước, dây chằng dọc
sau, dây chằng vàng, khớp đốt sống và tất cả phần mềm tương
ứng (Hình 6.3).
- Đoạn vận
động của cột sống hoạt động giống như một cái kẹp giấy mà bản lề chính là khớp
đốt sống. ở trạng thái cúi hoặc mang vật nặng, khoang gian đốt hẹp lại làm tăng
áp lực nội đĩa đệm. Còn ở trạng thái nằm nghỉ hoặc cột sống ưỡn, khoang gian đốt
giãn ra làm giảm áp lực nội đĩa đệm. Năm 1964, Nachemson đã đo áp lực nội đĩa
đệm khoang gian đốt L3-L4 ở các tư thế như sau:
| Tư thế | Nằm ngửa | Nằm nghiêng | Đứng thẳng | Đứng cúi | Đứng cúi xách 20kg | Ngồi ghế không tựa | Ngồi ghế cúi | Ngồi cúi xách 20kg | Ho, rặn, cười… |
| kg | 15 | 70 | 100 | 150 | 200 | 140 | 190 | 270 | 50 |
Như vậy ở tư
thế đúng cúi và đặc biệt có xách thêm vật nặng thì áp lực nội đĩa đệm sẽ tăng
lên rất nhiều lần, và là tư thế dễ gây đau lưng cấp do sự tăng lên đột ngột của
áp lực này có thể gây lồi đĩa đệm.
theo dieutridau.com
-----------------------------------Giảng Đường Y Khoa
http://giangduongykhoa.blogspot.com
http://giangduongykhoa.net
Posted in: Nội Khoa - cơ xương khớp
0 nhận xét:
Đăng nhận xét